بازی برای تقویت اعتمادبه‌نفس کودک: ساختن حس «خودم می‌تونم»

اعتمادبه‌نفس بچه بیشتر از تجربه‌ی «خودم انجامش دادم» ساخته می‌شود تا از تعریف‌شنیدن. بهترین بازی‌ها برای تقویتش آن‌هایی‌اند که بچه بتواند با کمی تلاش خودش تمامشان کند، یا در یک کار واقعی خانه سهم داشته باشد. کار شما در این بازی‌ها بیشتر کنار نشستن و صبرکردن است تا کمک‌کردن.

اعتمادبه‌نفس از کجا می‌آید

سازمان «زیرو تو تری» (ZERO TO THREE) در راهنمایش درباره‌ی اعتمادبه‌نفس نوزادان می‌گوید بچه‌ها وقتی کاری را با موفقیت انجام می‌دهند یا مهارت تازه‌ای پیدا می‌کنند، یاد می‌گیرند «من می‌تونم!». توصیه‌ی همین راهنما این است که حمایتی را که بچه برای انجام کار لازم دارد فراهم کنید، نه اینکه کار را به‌جایش انجام دهید.

این در عمل از همه سخت‌تر است. بچه‌ی دوساله با کفشش کلنجار می‌رود و دست شما خودبه‌خود جلو می‌رود. اگر چند ثانیه صبر کنید، یا فقط بندش را باز نگه دارید و بقیه را به او بسپارید، آخرش خودش پایش را توی کفش کرده است. همین لحظه است که حس «من می‌تونم» را می‌سازد.

راهنمای مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد هم درباره‌ی بازی رودررو همین را می‌گوید: صبرکردن به بچه وقت می‌دهد ایده‌ی خودش را بسازد و به اعتمادبه‌نفس و استقلالش کمک می‌کند.

یک قاعده‌ی سرانگشتی که در بازی به کار می‌آید: کار باید کمی سخت باشد، ولی نه آن‌قدر که بچه فقط ناکام بماند. اگر مدام گریه می‌کند، نسخه‌ی آسان‌تر را بدهید. اگر بی‌حوصله است، یک پله سخت‌ترش کنید. همه‌ی بازی‌های این صفحه نسخه‌ی آسان‌تر و سخت‌تر دارند.

بازی‌هایی که بچه خودش تمامشان می‌کند

سبد گنج (۸ تا ۱۲ ماه)

سبد گنج برای بچه‌ای است که بدون کمک می‌نشیند. هشت تا ده وسیله‌ی خانه با بافت‌های کاملاً متفاوت، مثل قاشق چوبی، دستمال نخی، فرچه‌ی نرم و قوطی فلزی بدون لبه، را در یک سبد کنارش می‌گذارید. بعد نزدیکش می‌نشینید و هدایتش نمی‌کنید. خودش انتخاب می‌کند چه بردارد، چقدر نگهش دارد و بعدی کدام باشد. شما فقط تماشا می‌کنید و لبخند می‌زنید، مگر اینکه واقعاً لازم باشد دخالت کنید.

کوه بالشتی (۱۴ تا ۲۴ ماهگی)

کوه بالشتی چیزی جز چند بالش و کوسن مبل روی هم نیست. نشانش می‌دهید چطور با دست و پا بالا برود و بعد می‌گذارید خودش بالا برود، از آن طرف پایین بیاید یا روی تپه بغلتد. چون سطح نرم و ناپایدار است، هر بار باید خودش تعادلش را پیدا کند و این برای بچه‌ی نوپا یک فتح واقعی است. وقتی رسید بالا، با ذوق همراهی‌اش کنید: «رسیدی بالای کوه!». اگر آماده‌ی چالش بیشتری بود، تپه را کمی بلندتر کنید تا از یک طرف بالا برود و از طرف دیگر بدون دست شما پایین بیاید. بازی‌های حرکتی بیشتری از این دست در بازی‌های حرکتی درشت هست.

بطری‌های کشف حسی (۱۸ تا ۲۴ ماهگی)

بطری‌های کشف حسی را یک‌بار خودتان می‌سازید: بطری کوچک آب معدنی، نصفش آب، کمی روغن و چند دکمه‌ی بزرگ یا روبان رنگی. در را محکم می‌بندید و با چسب می‌پوشانید. از آن به بعد، بطری مال خود بچه است. تکانش می‌دهد، می‌چرخاندش و تماشا می‌کند که هر چیز چطور شناور می‌شود. این از معدود بازی‌هایی است که بچه‌ی این سن می‌تواند تقریباً مستقل ادامه دهد.

بازی‌هایی که جواب غلط ندارند

بعضی بچه‌ها از ترس اشتباه‌کردن اصلاً شروع نمی‌کنند. بازی‌ای که «درست» و «غلط» ندارد، این ترس را از سر راه برمی‌دارد.

سینی گنج برای ۳ تا ۶ سال است. چند نوع شیء خانگی، مثل نی، در بطری، چوب بستنی و تکه‌پارچه، را در یک سینی یا جعبه‌ی تخم‌مرغ می‌چینید و فقط می‌گویید «هر جور دوست داری باهاشون بازی کن». بچه می‌سازد، می‌چیند، دسته می‌کند یا قصه می‌گوید و هیچ‌کدام اشتباه نیست. هر چند روز یک‌بار وسایل سینی را عوض کنید تا تازه بماند.

بچه‌ی بزرگ‌تر از چیزی بیشتر از بازی‌کردن هم لذت می‌برد: از ساختن خود بازی. در مسیر تاسی خانگی که برای ۴ تا ۶ سال است، اول از بچه می‌پرسید بازی‌اش درباره‌ی چه باشد: جنگل، فضا یا دریا. بعد با هم روی یک مقوای بزرگ مسیری پرپیچ‌وخم می‌کشید و چند خانه‌ی ویژه اضافه می‌کنید، مثل «مار دیدی! دو خانه برگرد». بازی خط پایان دارد، اما وقتی بچه خودش طراحش باشد، بردن و باختن کم‌رنگ‌تر می‌شود و «بازی من» پررنگ‌تر. در پایان، هر کس اول رسید، با هم جشن بگیرید. اگر بچه هنوز با باختن کنار نمی‌آید، نسخه‌ی کوتاه ده‌خانه‌ای را بدون خانه‌ی ویژه بازی کنید.

کارهای واقعی خانه که حس مفیدبودن می‌دهند

برای یک بچه‌ی نوپا، «کمک واقعی» از هر اسباب‌بازی جذاب‌تر است. سایت HealthyChildren آکادمی اطفال آمریکا توضیح می‌دهد وقتی بچه‌های کوچک کارهای روزمره‌ی خانه را تقلید می‌کنند، در واقع دارند یاد می‌گیرند سهم خودشان را بگذارند. همان صفحه می‌گوید استقلال با تمرین و راهنمایی شما به دست می‌آید، و اگر به بچه فرصت کمک‌کردن بدهید، رشد عزت‌نفسش را می‌بینید.

دستیار تمیزکاری برای ۱۲ تا ۲۴ ماهگی است. یک دستمال کوچک همیشه جایی در دسترس بچه بگذارید. هر وقت آب یا غذا ریخت، به‌جای «ای وای!» بگویید «ریخت! بیا پاکش کنیم». یک‌بار نشانش بدهید و بعد دستمال را به خودش بدهید. لازم نیست کامل تمیز شود. پیامی که می‌گیرد این است که اشتباه فاجعه نیست و می‌شود جبرانش کرد.

آبیاری گل کوچولو برای ۱۶ تا ۲۴ ماهگی است: یک لیوان یا آب‌پاش کوچک با آب به اندازه‌ی یک گلدان. نشانش می‌دهید آب را آرام روی خاک بریزد، نه روی برگ‌ها، و بعد نوبت خودش است، حتی اگر کمی هم روی زمین بریزد. مراقبت از یک گیاه زنده، که فردا هم باید دوباره سراغش رفت، حس مسئولیت می‌دهد. آب را کم نگه دارید تا زمین لیز نشود و حواستان باشد خاک گلدان به دهانش نرود.

جمله‌هایی که به‌جای «آفرین» می‌شود گفت

«آفرین» بد نیست. فقط وقتی تنها جمله‌ی ما باشد، به بچه نمی‌گوید دقیقاً چه چیزی دیده شده. زیرو تو تری مثال بچه‌ای را می‌زند که مسئله‌ای را خودش حل کرده و لبخندش وقتی بزرگ‌تر می‌شود که پدر یا مادر متوجه می‌شوند و به او می‌گویند چه خوب از پسش برآمده. آکادمی اطفال آمریکا هم توصیه می‌کند برای تلاش و موفقیت بچه هر دو تعریف کنید. چند نمونه:

• به‌جای «آفرین»: «خودت تا بالای کوه رفتی!»
• به‌جای «چه خوب»: «سه بار افتاد، ولی باز امتحان کردی.»
• به‌جای «ماشاءالله»: «تو این خیارها رو شستی، حالا سالادمون تمیزه.»
• وقتی گیر کرده: «کمک می‌خوای، یا یه بار دیگه خودت امتحان می‌کنی؟»
• وقتی دارد می‌سازد: «بگو ببینم، این چیه ساختی؟»

جمله‌ی آخر را جدی بگیرید. وقتی به‌جای قضاوت‌کردن کار بچه، از خودش می‌خواهید درباره‌اش بگوید، کار مال خود او می‌ماند.

اگر فقط یک چیز از این صفحه بماند، این باشد: دفعه‌ی بعد که دستتان برای انجام‌دادن کاری به‌جای بچه جلو رفت، پنج ثانیه صبر کنید. بازی‌های بیشتر به تفکیک سن در کتابخانه‌ی بازی‌ها هست.