برای بازی مونتهسوری در خانه لازم نیست وسیلهی چوبی بخرید. کافی است کارهای واقعی خانه، مثل ریختن، شستن و چیدن، را به اندازهی دست بچه کوچک کنید، یک بار آرام نشانش بدهید و بعد کنار بروید. مونتهسوری بیشتر از آنکه مجموعهای از اسباببازی باشد، یک طرز نگاه است: بچه خودش انتخاب میکند و خودش انجام میدهد.
پایینتر بازیهایی را میبینید که با وسایل آشپزخانه و خانه اجرا میشوند، همراه با سن مناسب هرکدام.
مونتهسوری در یک پاراگراف
این روش را ماریا مونتهسوری، پزشک و مربی ایتالیایی، بیش از صد سال پیش پایه گذاشت. در کلاس مونتهسوری بچهها کارشان را در حد علاقه و توانشان خودشان انتخاب میکنند و مربی با دقت تماشایشان میکند تا علاقهها و تواناییهایشان را بشناسد. محیط از قبل «آماده» میشود؛ به تعبیر انجمن بینالمللی مونتهسوری (AMI)، هر چه برای رشد لازم است در آن هست و هیچ چیز اضافهای نیست. دو بخشی که در خانه راحتتر از همه پیاده میشود، «زندگی عملی» است، یعنی کارهای روزمره مثل لباس پوشیدن، آماده کردن خوراکی، چیدن سفره و مراقبت از گیاه، و «حسی»، یعنی شناختن دنیا با حواس و یاد گرفتن اسم آن تجربهها.
شهربازی وابسته به هیچ مدرسه یا نهاد مونتهسوری نیست. اینجا فقط بازیهایی را کنار هم گذاشتهایم که با این اصلها جور درمیآیند.
سه اصل که در خانه به کارتان میآید
کار واقعی، نه نمایشی. بچهی نوپا دلش میخواهد همان کاری را بکند که شما میکنید. خیاری که خودش شسته و سر سفره آمده، حس مفید بودن میدهد.
آرام نشان بدهید، بعد کنار بروید. یک بار، آهسته و بیحرف، کار را انجام بدهید تا حرکت دستهایتان دیده شود. بعد نوبت اوست و هرچقدر دلش خواست تکرار میکند.
کم، مرتب و دم دست. بهجای یک سبد پر از اسباببازی، دو سه فعالیت روی یک سینی یا طبقهی پایین قفسه بگذارید، جایی که دستش برسد، و هر چند روز عوضشان کنید.
بازیهای «زندگی عملی» با وسایل آشپزخانه
دستیار شستوشوی سبزی (۱۴ تا ۲۴ ماهگی): یک کاسه با چند سانتیمتر آب و چند خیار و هویج. نشانش بدهید چطور هر سبزی را در آب بچرخاند و با دست یا برس نرم بمالد، و همان لحظه اسمش را بگویید. کار واقعی است: همین خیارها سر سفره میآیند. برش و خرد کردن فقط با شما و دور از دسترس او؛ و تا وقتی با آب بازی میکند، تنهایش نگذارید.
آبیاری گل کوچولو (۱۶ تا ۲۴ ماهگی): یک لیوان کوچک یا آبپاش با آبِ فقط به اندازهی یک گلدان. نشانش بدهید آب را آرام روی خاک بریزد، نه روی برگها. اگر کمی روی زمین ریخت اشکالی ندارد؛ آب را برای همین کم میگذارید که زمین لیز نشود. حواستان باشد خاک به دهان نبرد.
سفرهچین کوچولو (از ۱۸ ماهگی): قبل از غذا بشقاب پلاستیکی، قاشق و دستمال را روی پیشخوان بگذارید و بگویید «این برای بابا، این برای تو». بچه یکییکی میبرد سر جایش و کنار هر بشقاب یک قاشق میگذارد. یک قاشق برای هر نفر، همان تناظر یکبهیک است که پایهی شمردن است. فقط وسایل نشکن؛ چاقو و ظرف شیشهای نه.
آبریز کوچولو (۳ تا ۴ سال): دو پارچ یا لیوان کوچک روی یک سینی، یکی پر از برنج یا لوبیای خشک. آرام و بیحرف نشان بدهید چطور با دو دست از یکی در دیگری بریزید، بعد بگذارید هرچقدر خواست تکرار کند، حتی اگر بریزد. وقتی با برنج مسلط شد، همین را با آب امتحان کنید و اسفنجی کنار دستش بگذارید. ریختن، اول با دانهی خشک و بعد با آب، در فهرست فعالیتهای پایهی «زندگی عملی» آمده که انجمن مونتهسوری آمریکا برای تربیت مربیان پیشدبستانی منتشر کرده است.
نکتهی ایمنی
برنج و لوبیای خشک برای بچههای کوچکتر خطر خفگی دارد. اگر خواهر یا برادر کوچکتری در خانه هست، هر دانهای را که روی زمین ریخت فوراً جمع کنید؛ زمینِ پر از دانه یا خیس هم لیز است.
انبرک قهرمان (۳ تا ۴ سال): یک انبرک کوچک (نوع فنری راحتتر است)، دو کاسه و چند شیء مثل توپ پنبهای، مهرهی درشت یا پاککن. بچه با انبرک آنها را یکییکی از یک کاسه به دیگری میبرد. باز و بسته کردن انبرک همان عضلهها و همان شکل گرفتنی را تمرین میدهد که بعدها برای نگه داشتن مداد لازم است. برای سادهتر شدن، چیزهای بزرگتر مثل توپ پینگپنگ بدهید. کار با انبرک و موچین هم در همان فهرست زندگی عملی هست.
یک نکتهی منصفانه: خودِ جامعهی مونتهسوری هم سر این جابهجا کردنها بحث دارد. در مطلبی که انجمن مونتهسوری آمریکا منتشر کرده، از قول آنجلین لیلارد، پژوهشگر مونتهسوری، آمده که ریختن آب از ظرفی به ظرف دیگر یا جابهجا کردن پنبه با انبرک در دنیای واقعی کاربردی ندارد و کاری که هدف واقعی دارد، مثل رنده کردن پنیر برای پیتزایی که خود بچه میخورد، ارزش دیگری دارد. پس آبریز و انبرک را تمرین دست بدانید و هر وقت شد، همان مهارت را به یک کار واقعی وصل کنید: آب ریختن در لیوان خودش سر سفره، یا آب دادن به گلدان.
بازیهای بیشتری از همین جنس در بازیهای کنار مادر در آشپزخانه و بازی با آب هست.
بازیهای حسی و ترتیبی، بدون خرید
به تعبیر AMI، هر کدام از مواد حسی مونتهسوری یک ویژگی را جدا میکند: رنگ، اندازه، شکل. در خانه هم میشود همین منطق را با وسایل معمولی پیاده کرد.
جا دادن ظرفها تو هم (۱۸ تا ۲۴ ماهگی، تا ۳ سالگی هم به کار میآید): پیمانهها و کاسههای پلاستیکی با اندازههای مختلف. تنها چیزی که عوض میشود اندازه است و بچه با امتحان کردن میفهمد کدام در کدام جا میشود. اگر ظرفی جا نشد، خود ظرف به او میگوید؛ لازم نیست شما بگویید.
رشتهٔ مهرههای رنگی (۳ تا ۴ سال): مهرهی درشت یا پاستای لولهای بزرگ، و یک بند کفش که تهاش گره درشتی زدهاید. نخ کردن هم از فعالیتهای همان فهرست زندگی عملی است. اول فقط رد کردن؛ وقتی راه افتاد، یک الگو بدهید: قرمز، آبی، قرمز، آبی. در الگو، اشتباه خودش را نشان میدهد و بچه میبیند کجا ترتیب به هم خورده.
نکتهی ایمنی
مهره، دکمه و پاستای خشک برای بچهی زیر ۳ سال خطر خفگی دارد. اگر بچهی کوچکتری در خانه هست، این بازی و انبرک قهرمان را جدا از او انجام دهید و بعد همه چیز را جمع کنید.
راه رفتن روی خط جادویی (۳ تا ۶ سال): با چسب نواری رنگی یک خط صاف یا بیضی روی زمین بچسبانید. خودتان اول نشان بدهید: پاشنهی یک پا جلوی نوک پای دیگر، آرام و با دقت. بعد نوبت اوست. برای سختتر شدن، یک لیوان آب یا یک توپ روی دستش بگذارید که حین راه رفتن نیفتد. راه رفتن روی خط، حتی با حمل یک وسیله، در فهرست انجمن مونتهسوری آمریکا زیر زندگی عملی آمده و تعادل، کنترل حرکت و تمرکز را با هم به کار میگیرد. فقط مطمئن شوید زمین لیز نیست و گوشهی میزی کنار خط نیست.
از چه سنی شروع کنیم
فهرست انجمن مونتهسوری آمریکا مال کلاسهای ۲ و نیم تا ۶ سال است، ولی روح کار را از خیلی زودتر میشود به خانه آورد؛ از همان وقتی که بچه بدون کمک مینشیند.
سبد گنج (۸ تا ۱۲ ماهگی): هشت تا ده وسیلهی واقعی خانه با بافتهای خیلی متفاوت، مثل قاشق چوبی، لیف حمام، دستمال نخی و فرچهی نرم، در یک سبد کنار بچه. شما نزدیکش مینشینید، ولی راهنماییاش نمیکنید و انتخاب را به خودش میسپارید. هر وسیله باید از حلقهی مقوایی دستمال توالت بزرگتر باشد، بدون لبهی تیز، قطعهی جداشونده یا باتری، و نظارت شما باید پیوسته باشد.
سینی گنج (۳ تا ۶ سال): یک سینی یا جعبهی تخممرغ با چند نوع شیء خانگی: نی، درِ بطری، تکهپارچه، دکمهی درشت، چوب بستنی. فقط بگویید «هر جور دوست داری باهاشون بازی کن». این یکی آزادتر از فعالیتهای کلاسیک مونتهسوری است که هرکدام هدف مشخصی دارند، ولی اصل مشترکشان همین است: بچه تصمیم میگیرد و شما کنار میروید. اگر بچهی زیر ۳ سال در خانه هست، فقط چیزهایی بگذارید که از دهان او بزرگترند.
بهطور خلاصه:
| سن | از کجا شروع کنید |
|---|---|
| ۸ تا ۱۲ ماهگی | سبد گنج |
| ۱۴ تا ۲۴ ماهگی | شستن سبزی، آبیاری گل، جا دادن ظرفها، سفرهچینی |
| ۳ تا ۴ سال | آبریز، انبرک، رشتهی مهره |
| ۳ تا ۶ سال | راه رفتن روی خط، سینی گنج |
اشتباه رایج: خریدن بهجای کنار رفتن
وسیلهی گران، بیحوصلگی ما را جبران نمیکند. اگر وسط کار بچه بپرید و درستش کنید، گرانترین برج چوبی هم مونتهسوری نمیشود. سختترین بخش ماجرا کنار نشستن و دخالت نکردن است.
بگذارید کار خودش جواب بدهد. AMI میگوید هر فعالیت مونتهسوری راهی دارد که بچه خودش پیشرفتش را بسنجد. برنجی که بیرون ریخت، خودش به او میگوید؛ اسفنج را کنار دستش بگذارید تا خودش جمع کند.
تکرار را قطع نکنید. اگر ده بار پشت سر هم آب ریخت و خالی کرد، یعنی غرق کارش است. انجمن مونتهسوری آمریکا (AMS) میگوید کلاسهای مونتهسوری بازههای طولانیِ کارِ بدون وقفه دارند تا بچهها با سرعت خودشان کاملاً در کار غرق شوند. در خانه لازم نیست ساعت بگیرید؛ فقط وسط کارش صدایش نکنید.
زیاد نچینید و کامل نخواهید. سه فعالیت کافی است. سفرهای که کج چیده شده هم سفره است.
از همین هفته یک کار واقعی آشپزخانه را به بچه بسپارید و هر روز همان را تکرار کنید. برای پیدا کردن بازیهای بیشتر بر اساس سن، سری به کتابخانهی بازیها بزنید.
