بهترین بازیهای یادگیری اعداد برای بچهی زیر شش سال، در کارهایی پنهاناند که همین حالا هر روز در خانه انجام میدهید: چیدن سفره، جفتکردن جورابها، پرکردن لیوان آب، پیدا کردن عدد روی پلاک ماشینها. در این سن، ریاضی یعنی شمردنِ چیزهای واقعی، مقایسهکردن، دستهکردن و پیدا کردن الگو، نه جمعوتفریق روی کاغذ. برای هیچکدام از بازیهای این صفحه کتاب تمرین یا اپ لازم ندارید.
ریاضی پیشدبستانی یعنی چه
سازمان «زیرو تو تری» (ZERO TO THREE) پایههای ریاضی در سالهای اول را اینطور برمیشمارد: درست شمردن، شناختن شکل و اندازه و جای چیزها، اندازهگیری، تخمینزدن، پیدا کردن الگو و حل مسئله. هیچکدام از اینها به میز و مداد نیاز ندارند.
یک نکتهی مهم: بچهای که از حفظ تا ده میشمارد، لزوماً نمیداند «پنج» یعنی چندتا. پلی که این دو را به هم وصل میکند «تناظر یکبهیک» است: هر چیز فقط یکبار شمرده شود، یک قاشق برای هر نفر. زیرو تو تری سفرهچیدن را یکی از راههای طبیعی یادگرفتن همین مفهوم میداند.
پروژهی «ریاضی خانواده» دانشگاه استنفورد (DREME) هم کل کارش همین است: کمک به خانوادهها برای پیدا کردن ریاضی در کارهای روزمره. حرفشان ساده است: ریاضی همهجای خانه هست.
زیرو تو تری به پژوهشی هم اشاره میکند که نشان داد هرچه بچههای نوپا زبان ریاضی بیشتری از پدر و مادرشان شنیده بودند، دایرهی واژگانشان و بعضی مهارتهای اولیهی ریاضیشان در پیشدبستانی بهتر بود. منظور از «زبان ریاضی» کلمههای سادهای مثل «بیشتر»، «کمتر»، «بزرگتر»، «کنارِ» و شمردن با صدای بلند است.
بازیهای ریاضی سر سفره و در آشپزخانه
سفرهچین کوچولو از ۱۸ ماهگی شروع میشود. پیش از غذا، بشقابها و قاشقهای پلاستیکی را روی پیشخوان میگذارید و میگویید «این برای بابا، این برای تو» و بچه یکییکی آنها را سر جایشان میبرد. بعد کنار هر بشقاب یک قاشق. این همان تناظر یکبهیک است. برای ۳ تا ۴ سالهها اول با هم بشمارید چند نفر سر سفرهاند و بعد بگذارید به همان تعداد بشقاب بچیند. اگر مهمان آمد، یک دست دیگر اضافه کنید و ببینید حالا چندتا شد.
نکتهی ایمنی
فقط ظرفهای پلاستیکی یا نشکن را دست بچه بدهید. چاقو، ظرف شیشهای و ظرف داغ را خودتان بچینید.
جا دادن ظرفها تو هم برای ۱۸ تا ۲۴ ماهگی است و تا ۳ سالگی هم به کار میآید. چند کاسه و لیوان و قابلمهی کوچک با اندازههای مختلف جلوی بچه میگذارید و او کوچکترها را در بزرگترها جا میدهد. شما هم حرف میزنید: «دو تا لیوان جا شد تو قابلمهی بزرگه! این یکی چی، جا میشه؟». بعد بپرسید: «فکر میکنی کدومها جا میشن؟». اندازه و حجم و مقایسه، همه در یک کابینت. فقط ظرف پلاستیکی بدون لبهی تیز بدهید. بازیهای دیگری که وسط آشپزی جواب میدهند در بازیهای کنار مادر در آشپزخانه هست.
دستهبندی و الگو با لباسها
دستهبندی لباسا برای ۱۸ تا ۲۴ ماهگی است و سبد لباسهای تمیز را به بازی تبدیل میکند. اول از بچه بخواهید همهی جورابها را از بقیه جدا کند، بعد کمکش کنید جورابهای همشکل را جفت کند: «این با این جفته». بقیه را میشود به «لباس بابا» و «لباس بچه» تقسیم کرد. زیرو تو تری هم دقیقاً همین را پیشنهاد میکند: یک دسته پیراهن و یک دسته جوراب. دستهکردن بر اساس شباهت یکی از پایههای تفکر ریاضی است. برای نسخهی سختتر، بخواهید جورابهای خودش را از جورابهای شما جدا کند؛ این بار اندازه ملاک است.
نکتهی ایمنی
پیش از بازی، لای لباسها را نگاه کنید که سنجاققفلی، دکمهی شل یا هر چیز کوچکی نمانده باشد.
الگوی لباس من برای ۳ تا ۴ سالگی است و پنج دقیقهی صبح، وقت لباس پوشیدن، بیشتر وقت نمیگیرد. به راهراههای بلوزش اشاره میکنید: «نگاه کن، یه راه باریک آبی، بعد یه راه پهن سبز... بعدش چی میاد؟». همین را با جوراب و پتو هم امتحان کنید. پیدا کردن الگو و حدسزدن اینکه بعدش چه میآید، از پایههای تفکر ریاضی در این سن است. اگر خودش الگویی پیدا کرد، بگذارید او برای شما توضیحش بدهد.
شمردن برای زیر ۳ سال: با چیزهای بزرگ
شمردن با لوبیا، دکمه یا مهره رایج است، اما اینها برای بچهی زیر ۳ سال مناسب نیستند.
نکتهی ایمنی
برای بچهی زیر ۳ سال چیزهایی را بشمارید که در دهانش جا نمیشوند: قاشق، بشقاب، جوراب، بطری خالی، پلهها. حبوبات، دکمه، مهره و سنگریزه را برای شمردن با او کنار بگذارید.
زیرو تو تری هم پیشنهاد میکند شمردن را به کارهای روزمره گره بزنید، مثلاً پلهها را تا در خانه بشمارید. بولینگ خونگی با شماره هم برای ۲ تا ۳ سال همین کار را میکند: پنج شش قوطی خالی ماست یا بطری پلاستیکی را ردیف میکنید، بچه توپ نرمی را به طرفشان هل میدهد و با هم میشمارید چندتا افتاد. شمارهچسباندن روی قوطیها اختیاری است؛ برای شروع، همان شمردنِ «چندتا افتاد؟» کافی است. توپ باید نرم و بزرگتر از دهان بچه باشد و قوطی فلزی با لبهی تیز به کار نبرید.
اندازهگیری با آب
چند لیوان پر میشه؟ برای ۳ تا ۴ سالگی است و با ظرفهای بیشتر تا ۶ سالگی هم جواب میدهد. یک بطری یکلیتری خالی و چند لیوان کوچک هماندازه میگذارید و میپرسید: «چند تا لیوان آب باید بریزیم تا این پر بشه؟». بچه حدس میزند. بعد لیوانبهلیوان آب میریزید و هر بار با صدای بلند میشمارید. آخرش عدد واقعی را با حدس اول مقایسه میکنید. حدس، شمارش، مقایسهی بیشتر و کمتر، و مفهوم حجم، همه در یک بازی پانزدهدقیقهای که میشود در حمام یا کنار سینک انجامش داد. برای شروع سادهتر، فقط با یک لیوان و یک ظرف کوچک تا سه بشمارید. بازیهای دیگر با آب در بازی با آب هست.
نکتهی ایمنی
مراقب لیزشدن کف زمین باشید. اگر خواهر یا برادر زیر ۳ سال هم کنارتان است، حواستان باشد آب را نخورد و جایی نریزد که پایش سر بخورد.
اعداد و شکلها بیرون از خانه
شکارچی شکلها برای ۳ تا ۴ سالگی است و هیچ آمادهسازی نمیخواهد. در ماشین، در پیادهروی یا حتی در خانه، به کاشیها، تابلوها و اشیای اطراف اشاره میکنید: «اونجا چه شکلی میبینی؟». بعد بپرسید چرا فکر میکند مثلث است: «چون سه تا گوشه داره». عددهای روی تابلوها و بستهبندیها را هم پیدا کنید و با هم بخوانید. اگر پیادهاید، بچه را نزدیک خودتان نگه دارید و حواستان به رفتوآمد ماشینها باشد.
برای ۴ تا ۶ سالهها، بازی اعداد پلاک ترافیک را قابلتحملتر میکند. نسخهی ساده: دنبال یک عدد خاص، مثلاً ۷، روی پلاک ماشینها بگردید. نسخهی سختتر: عددهای یک پلاک را با هم جمع کنید و ببینید کدام پلاک مجموع بیشتری دارد. این بازی فقط با چشم و صدا انجام میشود و بچه در تمام مدت با کمربند یا در صندلی مخصوصش میماند.
چطور بدون فشار هر روز تکرارش کنیم
- حرف بزنید، امتحان نگیرید. بهجای اینکه پشتسرهم بپرسید «بگو ببینم چندتاست؟»، خودتان بگویید «سه تا قاشق گذاشتی!». وقتی خودتان بلند میشمارید و مقایسه میکنید، بچه کلمهها را از شما میگیرد.
- کلمههای مقایسه را در جملههایتان بیاورید. «لیوان تو بیشتر آب داره»، «این کاسه از اون بزرگتره»، «ماشین درست کنار خونهست».
- اشتباههای شمارش را جدی نکنید. اگر گفت «یک، دو، پنج!»، با هم و آهسته دوباره بشمارید و به هر چیز دست بزنید.
- کوتاه نگهش دارید. بیشتر این بازیها پنج تا پانزده دقیقهاند و بخشی از کاری هستند که بههرحال باید انجام شود. اگر بچه حوصله نداشت، همانجا تمامش کنید؛ فردا سفره دوباره چیده میشود.
اگر دنبال بازیهای بیشتری هستید که فکرکردن و حل مسئله را درگیر میکنند، بازیهای شناختی را ببینید.
