بهترین بازی برای تقویت گفتار کودک بازیای است که در آن بچه دلیلی برای حرف زدن داشته باشد و شما برایش جا خالی بگذارید: صبر کنید، گوش بدهید و به هر صدا و کلمهاش جواب بدهید. این بازیها وسیلهی خاصی نمیخواهند و در همان کارهای هر روز، سر سفره، در حمام، توی ماشین، جا میشوند.
پایینتر بازیها را بر اساس سن چیدهایم، از اولین اشارهها تا بازی با قافیه و هجا برای ۴ تا ۶ سالهها.
چرا بازی، نه تمرین
بچه حرف زدن را در رفتوبرگشت با بزرگترها یاد میگیرد. مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد به این رفتوبرگشت میگوید «serve and return»، مثل پاس دادن توپ: بچه با یک نگاه، صدا یا اشاره شروع میکند و بزرگتر جوابش را میدهد. به گفتهی همین مرکز، این تبادلها ارتباطهای عصبی مغز بچه را میسازند و محکم میکنند و از رشد مهارتهای ارتباطی پشتیبانی میکنند. همانجا آمده که اسم بردنِ چیزی که بچه میبیند، انجام میدهد یا حس میکند، به ساخته شدن پیوندهای زبانی کمک میکند.
«بگو سیب! بگو دیگه!» رفتوبرگشت نیست؛ امتحان است. در بازی، بچه حرف میزند چون چیزی برای گفتن دارد و کسی منتظر شنیدنش است.
زیر دو سال: از اشاره تا اولین کلمهها
اشاره کن، بگو (۱۲ تا ۱۸ ماهگی، چند دقیقه در طول روز): وقتی بچه به لیوان دست دراز میکند و فقط میگوید «اَهاَه»، به لیوان اشاره کنید و اسمش را بگویید: «آهان، لیوانتو میخوای؟» حرکت دست را با کلمه جفت کنید: دست تکان دادن با «بایبای»، باز کردن دستها با «بزرگ». هر حرکت تازهای که خودش کرد، با ذوق تکرار کنید و اسمش را بگویید.
سفر نامگذاری دور خونه (۱۲ تا ۲۴ ماهگی، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه): بگذارید بچه جلوتر راه برود و خودش تصمیم بگیرد کجا برود. شما فقط اسم هر چیزی را که به آن نگاه یا اشاره میکند بگویید و مکث کنید ببینید تکرار میکند یا نه. رمز این بازی این است که دنبال علاقهی او میروید، نه اینکه او را دنبال خودتان بکشید؛ ZERO TO THREE هم توصیه میکند از علاقههای بچه برای شروع گفتوگو استفاده کنید. قبلش مسیر را نگاه کنید: پریز باز، پلهی بینرده و وسیلهی تیز سر راه نباشد.
۲ تا ۳ سال: جا خالی بگذارید تا خودش پر کند
قانون جغد: نگاه کن، صبر کن، گوش کن (از ۲ سالگی به بعد، ۵ تا ۱۰ دقیقه، چند بار در روز): وقتی بچه با اسباببازی محبوبش سرگرم است، روبهرو و همقدش بنشینید، ساکت شوید و با صورتتان نشان بدهید کنجکاوید. تا ۱۰ ثانیه صبر کنید، حتی اگر سکوت عجیب به نظر برسد. اگر چیزی گفت یا اشاره کرد، فوری و با ذوق جواب بدهید و کارش را توصیف کنید: «بومبوم! داری طبل میزنی!» بعد دوباره صبر کنید.
ده ثانیه برای ما بزرگترها طولانی است؛ عادت داریم پشت سر هم سؤال کنیم. ولی همین مکث است که نوبت را به بچه میدهد. ZERO TO THREE هم میگوید صبور باشید و به بچه وقت بدهید تا جواب بدهد. اگر از سکوت ناراحت شد، زودتر جواب بدهید؛ قرار نیست مکث به فشار تبدیل شود.
تکرار و یهقدم جلوتر (۲ تا ۳ سال، در طول روز): هر وقت بچه یک یا دو کلمه گفت، اول عین همان را تکرار کنید تا بداند فهمیدهاید («توپ!» ← «آره، توپ!»)، بعد یک کلمه اضافه کنید: «توپ قرمزه!» لحنتان ذوق باشد، نه تصحیح. اگر جملهی تازه را تکرار نکرد، اشکالی ندارد. ZERO TO THREE هم همین را مثال میزند: اگر بچه گفت «توپ»، بگویید «این توپ بزرگ و قرمز توئه.» سر سفره، موقع لباس پوشیدن، در حمام؛ هر جا که حرفی زد.
شعر نصفهکاره (۲ تا ۳ سال، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه): یک شعر آشنا مثل «بارون بارون» را چند بار با هم بخوانید تا کامل حفظ شود. دفعهی بعد وسط بیت مکث کنید و منتظر بمانید کلمهی آخر را خودش بگوید: «ماه اومد از آسمون...». اگر نگفت، با اشاره یا حرکت دست کمکش کنید. برای شروع، هر صدایی که در جای خالی دربیاورد کافی است و تشویق میخواهد.
عروسک جوراب پرحرف (۲ تا ۳ سال، ۱۵ دقیقه): روی یک لنگه جوراب با ماژیک چشم و دهان بکشید، دستتان کنید و اسمی رویش بگذارید. بگذارید عروسک از بچه سؤال کند یا قصهی بامزهای تعریف کند؛ بعد یک جوراب هم دست او کنید تا دو عروسک نوبتی با هم حرف بزنند. خیلی از بچههای خجالتی با عروسک راحتتر حرف میزنند تا مستقیم با بزرگتر، چون برایشان بازی است، نه امتحان.
نکتهی ایمنی
صورت عروسک را فقط با ماژیک بکشید. دکمه، مهره یا چشم پلاستیکیِ چسبی ممکن است کنده و بلعیده شود.
صدای مرموز (۱۸ ماهگی تا ۳ سال، ۵ دقیقه، بدون وسیله): گفتوگو فقط حرف زدن نیست؛ گوش دادن هم هست. در ماشین یا صف مطب بگویید «بیا گوش کنیم چه صداهایی میاد»، هر صدا را با هم اسم ببرید و تقلیدش کنید: «بوووق! ماشینه رد شد.» این بازی توجه شنیداری را تمرین میدهد و بهانهای است برای کلمههای تازه.
۴ تا ۶ سال: بازی با خودِ کلمهها
حالا میشود با خودِ کلمهها بازی کرد: با صدای آخرشان، با تکههایشان، و با به خاطر سپردنشان.
سبد قافیهیاب (۴ تا ۶ سال، ۱۵ دقیقه): پنج جفت کلمهی همقافیه آماده کنید، مثل مار/قطار، ماه/راه، گل/دل، و برای هر کلمه یک شیء کوچک خانه یا نقاشی ساده پیدا کنید. همه را در یک سبد قاطی کنید. بچه یکی برمیدارد، اسمش را بلند میگوید و دنبال جفتِ همصدایش میگردد. وقتی پیدا شد، دوتایی با پریدن بگویید: «مار... قطار!» این بازی گوش را به صدای آخر کلمه حساس میکند. اگر بچهی زیر ۳ سال هم در خانه هست، اشیای ریز را بعد از بازی جمع کنید.
هجاکوب (۴ تا ۶ سال، ۱۰ دقیقه، بدون وسیله): اسم خودش را بگویید و برای هر هجا یک بار دست بزنید: «سا-را». بعد با هم، بعد خودش تنها: بابا، مامان، مادربزرگ، سیب، هندوانه. اگر گیر کرد، دو انگشتش را زیر چانه بگذارد و کلمه را آرام بگوید؛ هر بار که چانه پایین میرود، یک هجاست. شنیدن و شمردن هجاها از پایههای آشنایی با صداهای زبان است و بعدها به خواندن کمک میکند.
چمدان مادربزرگ (۴ تا ۶ سال، ۱۰ دقیقه، بدون وسیله): نفر اول میگوید «تو چمدون مادربزرگ یه سیب گذاشتم.» نفر بعد همان جمله را با سیب تکرار میکند و یک چیز تازه اضافه میکند. آنقدر ادامه بدهید تا کسی جا بیندازد و همه با خنده از نو شروع کنید. این بازی حافظهی کلامی را تمرین میدهد و در ماشین، صف یا قبل خواب هم جا میشود. برای شروع، سه چهار چیز کافی است.
بازیهای بیشتری از همین جنس را در بازیهای زبان و ارتباط پیدا میکنید.
چند عادت کوچک که اثر هر بازی را بیشتر میکند
- هر روز کمی. ZERO TO THREE توصیه میکند هر روز با بچه حرف بزنید، برایش آواز بخوانید و کتاب بخوانید. لازم نیست وقت جداگانه بگذارید؛ همین بازیها را لای کارهای روزانه جا بدهید.
- تصحیح نکنید، درستش را بگویید. اگر گفت «تُتو»، نگویید «نه، بگو توپ». فقط با ذوق جواب بدهید: «آره، توپ!» شکل درست را میشنود، بدون اینکه حس کند اشتباه کرده.
- بهجای سؤال پشت سؤال، توصیف کنید. «این چیه؟ این چه رنگیه؟» را کم کنید و بیشتر بگویید چه میبینید: «وای، ماشین قرمزه داره میره زیر مبل!»
- صدای خانه را کم کنید. وقتی تلویزیون در پسزمینه روشن است، صدای شما و بچه زیرش گم میشود.
- هر تلاشی برای حرف زدن را جشن بگیرید. یک لبخند یا دست زدن کافی است. ZERO TO THREE هم روی همین تأکید میکند.
اگر در خانه به دو زبان حرف میزنید
خیلی از خانوادههای ایرانی در خانه ترکی، کردی، لری، گیلکی، عربی یا زبان دیگری کنار فارسی حرف میزنند و گاهی نگرانند این کار حرف زدن بچه را عقب بیندازد. آکادمی اطفال آمریکا صریحاً میگوید یاد گرفتن بیش از یک زبان باعث عقب افتادن گفتار و زبان نمیشود و آن را بدتر نمیکند. اگر کلمههایش را میشمارید، کلمههای هر دو زبان را با هم حساب کنید. همهی بازیهای بالا را میتوانید به هر زبانی که در خانه حرف میزنید بازی کنید.
اگر نگران هستید
کِی با متخصص صحبت کنیم
بچهها حرف زدن را با سرعتهای متفاوتی یاد میگیرند؛ آکادمی اطفال آمریکا مثال میزند که در ۱۲ ماهگی یک بچه ممکن است یک کلمه بگوید و بچهی دیگر ده کلمه یا بیشتر، و این تفاوت عادی است. با این حال، اگر دربارهی حرف زدن یا فهمیدن فرزندتان نگرانی دارید، منتظر نمانید که «خودش درست شود»؛ با پزشک کودکتان صحبت کنید. اگر پزشک نگران نبود ولی دل شما آرام نشد، به حس خودتان اعتماد کنید و نظر دوم بگیرید. این بازیها کنار آن گفتوگو هم به کارتان میآیند، نه بهجای آن.
از همین امروز یکی را امتحان کنید: قانون جغد را امشب موقع حمام یا سر شام، فقط برای پنج دقیقه. در کتابخانهی بازیها میتوانید بازیها را بر اساس سن بچهتان فیلتر کنید.
