جایگزین گوشی برای کودک یک اسباببازی جادویی نیست؛ یک بازیِ از قبل آماده است برای همان لحظهای که معمولاً گوشی را دستش میدهید: وقت آشپزی، وقت تلفن و مهمان، وقت انتظار در مطب. اگر برای هر کدام از این لحظهها یک بازی مشخص داشته باشید، دیگر لازم نیست هر بار سر همان دوراهی بایستید.
پایینتر برای هر موقعیت، بازیهایی آوردهایم که با وسایل خانه اجرا میشوند، همراه با سن مناسب و اینکه هرکدام واقعاً چقدر به حضور شما نیاز دارد.
چرا «کمتر گوشی بده» بهتنهایی جواب نمیدهد
گوشی برای شما یک کار مشخص انجام میدهد: ده پانزده دقیقه وقت میخرد تا غذا ته نگیرد یا بتوانید با دکتر حرف بزنید. نصیحتِ «کمتر بده» این نیاز را از بین نمیبرد، فقط احساس گناهش را بیشتر میکند. جایگزین باید همان کار را انجام بدهد.
راهنماها هم دنبال حذف ناگهانی نیستند. سازمان جهانی بهداشت نشستن پای صفحه را برای بچهی یکساله توصیه نمیکند و برای ۲ تا ۴ سالهها میگوید حداکثر یک ساعت در روز، و هرچه کمتر بهتر. آکادمی اطفال آمریکا هم یادآوری میکند که بچههای زیر دو سال بهتر از همه با کشف دنیای اطرافشان و بازی با بچهها و بزرگترها یاد میگیرند، و استفاده از صفحه نباید جای بازی را بگیرد.
یک انتظار واقعبینانه
هیچ بازیای بچهی یکساله را مثل کارتون بیحرکت سر جایش نگه نمیدارد. «مستقل» در این سن یعنی کنار شما، زیر نگاه شما، سرگرم کار خودش. هرچه بزرگتر میشود، این دقیقهها هم بیشتر میشود. برای همین کنار هر بازی نوشتهایم چقدر حضورتان را لازم دارد، تا بدانید مال کدام لحظه است.
وقتی دارید آشپزی میکنید
آشپزخانه جایی است که بیشترِ گوشیها دست بچه داده میشود. خبر خوب این است که بچهی نوپا دلش میخواهد همان کاری را بکند که شما میکنید. بهجای دور کردنش، یک کار واقعی و بیخطر کنار دستتان به او بدهید.
دستیار شستوشوی سبزی (۱۴ تا ۲۴ ماهگی، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، نظارت از نزدیک): یک کاسه با چند سانتیمتر آب روی پیشخوان، یا روی زمین با یک حوله زیرش. چند خیار و هویج داخلش بیندازید و نشانش بدهید چطور هرکدام را در آب بچرخاند و با دست بمالد. همان لحظه اسمش را بگویید: «این خیاره، داره تمیز میشه.» خرد کردن کار شماست؛ کار او فقط شستن است.
نکتهی ایمنی
تا وقتی بچه با آب بازی میکند، حتی با چند سانت آب، تنهایش نگذارید. چاقو و هر وسیلهی برنده باید کاملاً دور از دسترسش باشد، و اگر روی صندلی پایهبلند نشسته، کمربندش را ببندید.
جا دادن ظرفها تو هم (۱۸ تا ۲۴ ماهگی و تا ۳ سالگی هم به کار میآید، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه): پیمانهها و کاسههای پلاستیکی با اندازههای مختلف را کنار پایتان روی زمین بچینید و بگذارید کوچکترها را در بزرگترها جا بدهد. شما از پای گاز گاهگاهی حرف بزنید: «این یکی چی، جا میشه؟» فقط ظرف پلاستیکی بدون لبهی تیز؛ شیشه و فلز لبهدار نه.
بازیهای دیگری هم برای همین موقعیت داریم که در بازیهای کنار مادر در آشپزخانه جمع شدهاند.
وقتی تلفن دارید یا مهمان آمده
اینجا دنبال بازیای هستید که بعد از یک شروع کوتاه، بچه خودش ادامهاش بدهد.
سبد گنج (۸ تا ۱۲ ماهگی، برای بچهای که بدون کمک مینشیند؛ ۱۵ تا ۳۰ دقیقه یا بیشتر): هشت تا ده وسیلهی خانه با بافتهای خیلی متفاوت، مثل قاشق چوبی، لیف حمام، دستمال نخی و فرچهی نرم، را در یک سبد کنار کودکِ نشسته بگذارید. بعد فقط کنارش بنشینید و تماشا کنید؛ انتخاب با خودش است. این همان چیزی است که موقع یک تلفن طولانی لازم دارید: شما حاضرید، ولی لازم نیست بازی را بچرخانید.
نکتهی ایمنی
هر وسیلهی سبد گنج باید از حلقهی مقوایی دستمال توالت بزرگتر باشد، بدون لبهی تیز، قطعهی جداشونده یا باتری، و هیچ چیز شیشهای یا شکستنی نباشد. این بازی نظارت کامل و پیوسته میخواهد؛ پس مال وقتی است که در همان اتاق نشستهاید، نه وقتی به اتاق دیگر میروید.
بطریهای کشف حسی (۱۸ تا ۲۴ ماهگی): یک بطری کوچک آب معدنی را تا نصف آب کنید، کمی روغن و چند شیء رنگی مثل دکمهی درشت و ریسه داخلش بریزید، در را محکم ببندید، دورش چسب قوی بزنید و نوار چسب پهن بپیچید. ساختنش ده دقیقه وقت میبرد و باید زیر نظر شما باشد، ولی بعدش بچه تقریباً مستقل تکانش میدهد، میچرخاندش و تماشا میکند چیزها چطور شناور میشوند. چند تا بسازید و برای روز مهمانی کنار بگذارید.
نکتهی ایمنی
در بطری باید کاملاً محکم باشد و بچه نتواند بازش کند. قبل از هر بار که بطری را دستش میدهید، در را وارسی کنید؛ اگر مطمئن نیستید بسته میماند، این بازی را نسازید.
جابهجایی توپهای کاغذی (۱۸ تا ۲۴ ماهگی، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه): چند برگ روزنامه را مچاله کنید و دورشان نوار چسب بپیچید تا توپ شوند؛ هر توپ باید از مشت بچه بزرگتر باشد و چسبش محکم، که کنده نشود. توپها را در یک سبد بریزید و سبد خالی را کمی آنطرفتر بگذارید. یک بار نشانش بدهید چطور یکییکی ببرد. اول نزدیکش بمانید؛ بعد معمولاً خودش ادامه میدهد، و وقتی تمام شد، برعکسش را از اول شروع کنید.
ادارهٔ پست خانگی (۳ تا ۴ سالگی، ۳۰ دقیقه یا بیشتر): با چند پاکت نامه، کاغذ، مداد رنگی و یک جعبهکفش بهجای کیف پستچی، گوشهی اتاق یک «ادارهی پست» راه بیندازید. بچه کارتپستال میکشد یا خطخطی میکند، در پاکت میگذارد، «تمبر» میزند و به اتاقهای خانه تحویل میدهد. شروعش همراهی شما را میخواهد و بعد تقریباً خودش میچرخد. روز مهمانی بهترین وقتش است: هر مهمان یک «نامه» میگیرد و بچه هم در مهمانی نقشی پیدا میکند. اگر بچهی زیر ۳ سال هم در جمع هست، برچسبها و چیزهای ریز را از دسترسش دور نگه دارید.
سینی گنج (۳ تا ۶ سال، ۱۵ تا ۳۰ دقیقه یا بیشتر، تقریباً مستقل): یک سینی یا جعبهی تخممرغ با چند نوع شیء خانگی: نی، درِ بطری، تکهپارچه، دکمهی درشت، چوب بستنی. فقط بگویید «هر جور دوست داری باهاشون بازی کن» و کنار بروید. چون قانونی ندارد، بچه خودش میسازد، میچیند یا قصه درست میکند. اگر خواهر یا برادر زیر ۳ سال در خانه هست، فقط اشیایی بگذارید که از دهان او بزرگترند.
وقتی بیرون منتظرید
در صف نانوایی، مطب دکتر یا تاکسی معمولاً وسیلهای همراهتان نیست. اینجا بازیهای بدون وسیله به داد میرسند.
صدای مرموز (۱۸ ماهگی تا ۳ سال، حدود ۵ دقیقه): بگویید «بیا گوش کنیم چه صداهایی میاد.» با هم ساکت شوید و هر صدایی شنیدید، بوق، موتور، پرنده، اسمش را ببرید و ادایش را دربیاورید. این یکی همراهی کامل شما را میخواهد، ولی در صف انتظار شما هم کار دیگری ندارید. اگر سادهترش را میخواهید، فقط یک صدا را دنبال کنید: «ببینیم بوق ماشین رو میشنویم؟» در ماشین هم بچه در صندلی خودش و با کمربند بسته بماند؛ این بازی چیزی برای پرت کردن ندارد.
بازیهای بیشتر برای این موقعیت در بازی در اتاق انتظار و صف است.
چطور اینها عادت شوند، نه یکبارمصرف
- برای هر لحظه یک بازی. همان بازی را در همان موقعیت تکرار کنید. وقتی بچه بداند «موقع شام درست کردن، سبزی میشوریم»، خودش سراغش میآید و راه انداختنش کمتر وقت میگیرد.
- وسایل را از قبل آماده و دور از دسترس نگه دارید. یک جعبهی «مخصوص وقت آشپزی» یا «مخصوص مهمانی» بالای کمد بگذارید و فقط در همان لحظه بیرونش بیاورید. چیزی که همیشه جلوی چشم است، زود تکراری میشود.
- هر چند روز محتوا را عوض کنید. همان کاری که در سینی گنج میکنید: چند چیز تازه جای قبلیها، و بازی دوباره جذاب میشود.
- دو دقیقهی اول کنارش باشید. بیشتر این بازیها با یک شروع کوتاه و گرم راه میافتند. اگر بچه را جلوی وسیله بنشانید و فوری بروید، به احتمال زیاد دنبالتان میآید.
- روزهای اول سختترند. بچهای که به گوشی عادت کرده، ممکن است اول غر بزند. این یعنی دارد با عادت تازه کنار میآید، نه اینکه بازی شکست خورده.
کِی گوشی دادن اشکالی ندارد
تماس تصویری با مادربزرگ یا با پدری که سر کار است، حساب دیگری دارد. آکادمی اطفال آمریکا تماس تصویری را برای بچههای زیر دو سال هم نمونهی خوبی از تماشای مشترک میداند؛ به شرط اینکه کنارش باشید و بگویید چه کسی آن طرف است و چه اتفاقی میافتد.
برای بچهی ۲ تا ۴ ساله هم یک کارتون کوتاه در روزی که خستهاید، شکست نیست؛ راهنمای سازمان جهانی بهداشت هم برای این سن تا یک ساعت در روز را قبول دارد، و هرچه کمتر بهتر. آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند برای این سن محتوای باکیفیت و مخصوص کودک انتخاب کنید و کنارش بنشینید. هدف این نیست که بچه هیچوقت صفحه نبیند؛ هدف این است که گوشی تنها راهِ گذشتن از آن لحظهها نباشد.
از امشب فقط یک موقعیت را انتخاب کنید، مثلاً وقت شام، و یک بازی برایش آماده بگذارید. وقتی آن یکی جا افتاد، سراغ بعدی بروید. در کتابخانهی بازیها میتوانید بر اساس سن بچه و موقعیت، بازیهای بیشتری پیدا کنید.
